Гульнара Амренова
Саладағы мәселелерді жүйелі түрде шешудің бір жолы ретінде өзін-өзі реттейтін ұйымдарды енгізу болып табылады. Бұл механизмді енгізудің жаңа кезеңін Ұлттық денсаулық сақтау палатасы бастап отыр. Осыған орай, сіздердің назарыңызға медицина ғылымдарының кандидаты, Ph.D. докторы, МРА, МА, Басқарма төрағасының орынбасары Қалдыбаева Менханым Қосайқызымен сұхбатты ұсынамыз.
Неліктен қазір өзін-өзі реттейтін ұйымдар бойынша жағдай өзекті деп ойлайсыз?
Денсаулық сақтаудағы өзін-өзі реттейтін ұйымдар бойынша сұрақ 2015 жылдан көтеріліп келеді, бүгінгі таңда бізде 15-ке жуық өзін-өзі реттейтін ұйым бар. Бірақ олардың ешқайсысына дерлік мемлекеттік өкілеттіктер берілмеген, берілсе де тек шектеулі көлемдегі функциялар ғана ұсынылды. Өзін-өзі реттеу туралы заңға сәйкес, мемлекеттік функциялар тек міндетті қатысуды талап ететін өзін-өзі реттейтін ұйымдарға берілуі мүмкін, ал медициналық өзін-өзі реттейтін ұйымдар ерікті негізде жұмыс істейді.
Үкімет өкілеттіктері мен функцияларының бір бөлігін орталық мемлекеттік органдарға, олардан өз кезегінде жергілікті атқарушы органдар мен бәсекелестік ортаға беруге бағытталған децентрализациялық басқару бойынша мемлекеттік саясатқа сәйкес кәсіби қауымдастықтың жаңа даму кезеңі басталды.
Сол себепті кәсіби ассоциациялардың жұмысы жаңдана бастады, оған азаматтық қоғамның рөлін арттыру мен функцияларды нақты берудің қажетті ішкі және сыртқы ортасы қалыптасты.
Денсаулық сақтауда көп уақыттан бері ассоциациялардың рөлі, олардың өкілеттіктерін ұлғайту, олардың тиімділігі және клиникалық хаттамаларды, стандарттарды, біліктілікті арттыру бағдарламаларын жасаудағы, біліктілікті бағалау процесіндегі жауапкершілігі, сондай-ақ Сапа жөніндегі бірлескен комиссияның тәуелсіз ортаға көшіу туралы сұрақтар талқыланып келеді.
Қазіргі күні профильдік ассоциациялардың өкілдері клинакалық хаттамаларды жасауға қатысады. Одан әрі клиникалық хаттамалар Сапа жөніндегі бірлескен комиссияның қарауына шығарылып, ол хаттаманы пайдалану туралы ұсыныс береді. Сапа жөніндегі бірлескен комиссия Денсаулық сақтау министрлігімен жасақталып, оның қарамағында жұмыс істейтінін, оның мүшелерінің саны мен құрамы Министрліктің өзімен анықталып, іріктелінетінін атап өту керек. Осылайша, қабылданған шешімдер мен ұсынымдар үшін жауапкершілікті Денсаулық сақтау министрілігі көтереді. Қандай да бір хаттаманың немесе стандарттың қолдану қажеттілігі туралы шешімді басқа профиль бойынша мамандар қабылдайтын жағдай орын алып отыр. Осыған байланысты, Сапа жөніндегі бірлескен комиссия жеке тәуелсіз алаңға айналып, оның құрамына барлық ассоциациялар, денсаулық сақтау министрлігі өкілдері, басқа да мүдделі тұлғалар әлемдік тәжірибеге сай тең негізде және өзіндік дауыс беру құқығымен кіруі қажет. Мысалы, Германияда мұндай сәтті тәжірибе бұрыннан енгізілген.
Клиникалық хаттаманы жасау, оны сәйкестендіру, сараптамадан өткізу - айтарлықтай уақыт пен ресурсты талап ететін, жұмыс істеп жүрген мамандар мен дәрігерлер үшін қиындық тудыратын және негізгі жұмыстан қол үзуін қажет ететін өте үлкен еңбек.
Көп жағдайда мұндай жұмысқа қосымша ақы төленбейді, ассоциациялардың заңнамада дәрігерлердің ассоциацияға міндетті түрде мүшелігін және тиісті жарналарды төлеуді міндеттейтін нормалардың болмауына байланысты құрастырушылардың еңбегін төлеуге ақшалары жетпейді.
Тағы да бір мәселе маманның кәсібилігі мен құзыреттілігін бағалау болып табылады. Ассоциация құрамындағы мамандардың өзі әріптестерінің біліктілік деңгейін, білімін, дағдылары мен құзіреттілігін толықтай бағалап, мамандық бойынша жұмыс жасауына рұқсат беруі немесе бермеуі, күрделі клиникалық жағдайларды талқылауы, дәрігер қызметінің этикалық және кәсіби аспектілерін қадағалауы, маманның біліктілігін арттыруын бақылауы және қажет болған жағдайда дәрігер құқығын қорғауы қажет. Сол кезде ғана әрбір маман өзінің әріптестерінің қолдауын сезіп, кәсіби қауымдастық алдындағы жауапкершілігін сезінетін болады. Бірақ ол үшін алдымен тиісті нормативтік деңгейде бекітілген өкілеттіктер мен ресурстар қажет!
Сонымен қатар мамандықтағы болуы мүмкін тәуекелдерді азайту үшін ассоциация ішінде ашық әрі объективті сараптама жүргізуді, бақылау мен ассоциацияның әр мүшесін жауапкершілігін қамтамасыз ететін нақты стандарттар қабылдануы керек.
Бұл әр ассоциация өзінің шешімдері мен қызметі үшін абыройымен жауап беретін әлемдік тәжірибе! Шындығында, бұл қағидат өзін-өзі реттейтін ұйымдардың қызметінің негізінде жатыр.
Сондықтан біз ассоциацияның мәртебесін көтеруді заңнама бойынша бекіту, оларды кеңейтілген өкілеттіліктер мен компетенциялармен қамтамасыз ету, жауапкершілігінің көлемін анықтау қажеттілігі туралы айтып келеміз! Басқаша бұл тек қызу қызметті жасау бойынша көзбояушылық болып табылады.
Қазір Мәжіліс пен қоғамда кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу бойынша қызу талқылау жүріп жатыр. Заң жобаларының негізгі мақсаты саланы декриминализациялау, медициналық қызметкердің жауапкершілігін сақтандыру мен мәртебесін көтеру болып табылады. Бұл туралы Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев әр түрлі алаңдарда айтқан болатын. Барша кәсіби медициналық қауымдастық, оның ішінде ҰСДП да денсаулыққа қасақана емес зиян келтіргені үшін дәрігердің қылмыстық жауаптылығын алып тастау қажет деп есептейді, өйткені дәрігер мамандығының негізгі миссиясы – мейірімділік пен жанашырлық! Салада декриминализация жасамай кәсіби жауапкершілікті сақтандыру тиімді болмауы мүмкін.
Кәсіби сақтандырудың өзіне келетін болсақ, бұл мәселеде ассоциациялардың рөлі ерекше маңызға ие болуы мүмкін, себебі перспективада ассоциациялардың функциялары мен өкілеттіктері заңнама деңгейінде кеңейтілген жағдайда ол өзінің мүшелерінің жауапкершілігін сақтандыра алатын еді.
Өзін-өзі реттейтін ұйымдар туралы сөз болғанда эксперттер көп жағдайда мамандардың ассоциациялары туралы сөз қозғайды, бірақ заңды тұлғалардың бірлестіктері де бар емес пе?
Бұл өте қызық сұрақ! Біздің білуімізше өзін-өзі реттейтін ұйымдар туралы заңнама қазір толықтырылып жатыр. БАҚ-тағы ақпаратқа сәйкес Ұлттық экономика министрлігі қай салаларда өзін-өзі реттеу ұйымдары болуы мүмкін және ол қандай формада болуы қажет екендігін шешіп жатыр. Бұл жағдайда біз заңды тұлғалардың бірлестіктері де басқа кәсіби ассоциациялар құрамына кіретін өзін-өзі реттейтін ұйым ретінде де жұмыс істей алады деп санаймыз. Тек осындай заңды тұлғалар бірлестігі түріндегі өзін-өзі реттейтін ұйым ғана нарық қатысушылары үшін «ойын ережелерін» жасай алады. Өзін-өзі реттейтін ұйымдардың мағынасы тек қана бір тұлғаның немесе қатысушылар тобының мүддесіне лобби жасау емес, қоғам мен өзін-өзі реттейтін ұйым мүшелері алдында жеке жауаптылық көтеру болып табылады.
Осыған байланысты өзін-өзі реттейтін ұйымдарда өзінің мүшелеріне деген, олардың қызметі мен нәтижелілігіне, «кәсіби мамандар қатарының тазалығына» жоғары талап қойылады. Сол себепті заңды тұлға бірлестігі түріндегі өзін-өзі реттейтін ұйымдардың өз ішінде ассоциацияға мүшелікке өту мен одан шығудың, оның салдарын реттейтін нақты әрі қатаң талаптарын бекітуі тиіс. Осы мақсатта біз барлық мүдделі тұлғаларды денсаулық сақтаудағы өзін-өзі реттейтін ұйымдарды дамыту мүмкіндіктері мен перспективаларын талқылауға шақырамыз. Қорытындылай келгенде оның қандай формада болатындығын уақыт көрсетеді, бірақ талпыныс жасап көру қажет. Мұндай пікір алмасу алаңы болуы тиіс, біз осындай алаңға айналуға дайынбыз.
Жалпы алғанда, біздің еліміз басқа дамыған елдер жүріп өткен жолды енді өтіп жатыр. Біз сала үшін тек қана мемлекеттік орган ғана емес, барлық кәсіби медициналық қауымдастық жауапты болатын бірлескен кәсіби жауаптылық кезеңіне өтуіміз керек.
Сіз айтып өткен нұсқа күрт енгізілген жағдайда айтарлықтай тәуекелдерге алып келуі де мүмкін Жаңа жүйеге өтуді қандай күйде көресіз?
Біз дәрігерлер көп нәрседе консервативтік көзқарастағы адамдар болғандықтан, жаңа үлгіге көшудің кезеңмен және рет-ретімен болғандығын қолдаймыз. Оның қалай жұмыс істейтіндігін, Қоғам мен оның ішінде медициналық қауымдастықтың қалай қабылдайтындығын мұқият зерделеу керектігі айқын.
Міндетті өзін-өзі реттеуге толыққанды көшудің алғашқы қадамы ретінде медициналық ұйымдарды аккредитациядан өткізу болуы мүмкін. Қазір жұмыс істеп тұрған аккредитация орталығы Дүниежүзілік банк жобасы аясында құрылып, кейінірек Денсаулық сақтау министрлігі қарамағынан тәуелсіз ортаға шығарылған болатын. Бүгінгі таңда ол айтулы дүниежүзілік мойындаумен даму үстінде. Орталық ерікті түрдегі өзін-өзі реттейтін ұйым ретінде қызмет жасайды, бірақ оны аккредитациялау бойынша толық мемлекеттік функцияларды беру арқылы міндетті түрге аударуға болады. Ол үшін аккредитация бойынша барлық эксперттер өзін-өзі реттейтін ұйымның қатарына қосылуы қажет. Бұл ретте нарық пен бәсекелестік те дамуы тиіс, алайда бұл процесті өз бетінше бақылаусыз қалдыруға болмайды. Нарық қатысушыларының барлығы үшін ортақ нақты талаптар мен стандарттар болуы керек, әйтпесе аккредитация ұғымының мағынасы дискредитацияға ұшыруы мүмкін, соның нәтижесінде халыққа көрсетілетін медициналық көмектің сапасы мен қауіпсіздігіне нұқсан келеді.
Осылайша, кәсіби қауымдастық кейбір мемлекеттік функцияларды өзіне алуға дайын! Тек қана мемлекеттік органдардың шешім қабылдауын жылдамдатып, өзін-өзі реттейтін ұйымдарды одан әрі дамыту бойынша кәсіби ассоциациялардың өкілеттіктері, механизмдері мен функцияларын заңнама жүзінде бекіту ғана қалды.
Сұхбат үшін рақмет!